د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان قلم ټولنې، د ۱۳۹۱کال، د وري میاشتې په ۲۴ نېټه، د پنجشنبې په ورځ، د ماسپښین په ۲ بجو، ددغې ټولنې په ودانۍ کې، د مصورخپرندوی بنسټ له خوا، د کوچنیانو لپاره، د دیارلسو لیکل شویو کتابونو، په یوه ورځ اویوه ځای، مخ کتنه وکړه. ددغو آثارو نومونه دادي:

۱ـ داسدالله غضنفر (د زرو هېندارو کور)۲ـ د نعیمې نیازۍ( اتل به ستوري راوړي)۳ـ د اناهیتا روهي ( د شپې کیسه) او۴ ـ( ولې؟ څنګه؟ چېرته؟)۵ ـ د اجمل پسرلي (ماشومانو ته د کیسو لیکلو چل) ۶ـ د ومان نیازي (چندرۍ)۷ـ د ډاکتر محب الله زغم (ځیرک الوزي)۸ ـ د محمدنواز حقیقت سانین( زمری او موږک)۹ ـ د امیرجان وحید احمدزي (ټوکې ټکالې)۱۰ـ د عبدالغفار جبارخیل (لټ سورلنډی)۱۱ـ د اجمل تورمان (پنځه)، ۱۲ ـ د رفیع الله نیازي (په پښتو ادب کې د ماشومانو ادبیات) او۱۳ـ د بارکوال میاخېل (مغرور مېږی) شامل وو.

په دغه ادبي غونډه کې، چې له دې امله جوړه شوې وه، مزمل هوتک، د قرآن کریم یوڅو مبارک آیتونه تلاوت کړل، د مصور خپرندوی بنسټ مرستیال امیرجان وحید احمدزي پرانستونکې وینا وکړه. ښاغلي احمدزي په دغې پرانستونکې وینا کې، د افغانستان قلم ټولنې دغه کار وستایه او ورسره یې، د غونډې درنو برخه والو ته، د مصورخپرندوی بنسټ په تاریخچه او د کوچنیانو ادبیاتو په اړه، لنډ معلومات ورکړ. بیا د ومان نیازي لورکوچنۍ للمې، له (چندرۍ) نه یو ښکلی شعر، په ترنم کې وویه. ورپسې د ملي ارمانونو فرهنګي ټولنې مشر محمدنواز حقیقت سانین، د کوچنیانو ادبیاتو په باب، ګټورې خبرې وکړې. بیا د ومان نیازي کوچني زوی حمزه، له( چندرۍ) نه، یو بل ښایسته شعر، په ترنم کې زمزمه کړ، له هغه وروسته محمداسمعیل څپه ( ماشومانو ته د کیسو لیکلو چل)په کتاب باندې خبرې وکړې او د ښاغلي اجمل پسرلي، د کوچنیانو لپاره، ددغه اثر د لیکلو سبک او د تخنیکي معلوماتو طریقه یې وستایله. بیا پاینده خان نوښتمل، یو په زړه پورې شعر وویه، له هغه وروسته، ناول نګار لیکوال ډاکتر محب الله زغم وینا وکړه او په پای کې، ملکي خزان هم، د غونډې له روحیې سره د یوه نا اړوند شعر په ویلو سره، خپل وار تېر کړ. دغې ادبي غونډې ته، بارکوال مېاخیل، له کویټې او مېرمن الیزابت ایډې او د هغې خاوند، د ناروي له هېواد نه، خپل ځانونه را رسولي وو. د دوی لپاره، د کوچنۍ للمې او وړکي حمزه جان ترانې دومره زړه وړونکې وې چې، په دوی یې بیا بیا، دغه ترانې وویلې، د دوی جرءت یې وستایه او د ګڼو عکسونو په اخیستلو سره یې، دوی د ترانو ویلو ته نور هم تشویق او وهڅول.

ډاکتر محب الله زغم، د مصور خپرندوی بنسټ له خوا، د چاپ شویو کتابونو یو سیټ، مېرمن الیزابت ایډې ته، د سوغات په توګه ورکړاو هغوی له ځانو سره، د ناروي هېواد ته یووړ. په مقابل کې، د افغانستان قلم ټولنې د کتابونو یو سیټ، د مصور خپرندوی بنسټ مرستیال امیرجان وحید احمدزي او یو بل سیټ، ډاکتر محب الله زغم ته، د سوغات په توګه ورکړل، چې د مننې په څرګندولو سره ومنل شول. د غونډې په دوران کې، په میزونو باندې، د لویانو او ماشومانو لپاره، کتابونه هم ایښودل شوي وو. لیکوالو او شاعرانو د کمې بیې په مقابل کې را نیول. د (آریا) او (خورشید) تلویزیونوخبریالانو، دغه ټول پروګرام ثبت کړ او په منظمه توګه یې، د هغه د خپراوي په برخه کې، له موږ سره کلکه ژمنه وکړه. دغه شپاړس کتابونه، د کوچنیانو ادبیاتو د متخصصینو له خوا لیکل شوي دي او دا کار په دغه وروستۍ لسیزه کې، زموږ د ګران هېواد په لویو بریاوو کې راځي. هغه څه چې، په دې باره کې نن شوي، پرون نه وو. لس کاله مخکې، په ګران افغانستان کې، د کوچنیانولپاره کتاب، په نادر ډول میندل کېده، د یو شمېر ادارو له خوا، د کوچنیانو ادبیاتو کار ننداریزه( نمایشي) بڼه درلوده، مګر په۱۳۸۶ هـ . ل. کال کې، د مصور خپرندوی بنسټ په جوړېدو سره، په دې برخه کې، یوه ډېره کلکه پاملرنه وشوه . له نېکه مرغه، اوس موږ په دې برخه کې دومره کتابونه لرو چې، خپل کوچنیان پرې بوخت کړو. د کوچنیانو ادبیاتو په برخه کې، ددې خپرندوی بنسټ له خوا، تر اوسه پورې ټول۳۶  عنوانه کتابونه چاپ شوي دي، چې دغه ټول آثار، ښوونیز او روزنیز هدف لري اود خوند په څنګ کې، د پند لپاره لیکل شوي دي. له دغو آثارو نه، په ډېره روښانه توګه دا لیدل کېږي چې، ددې بنسټ موخه، د زړه له کومي، د کوچنیانو ادبیاتو وده او پرمختګ دی او دا ټول کتابونه، د ګران افغانستان د ټولو خلکو د بچیانو، د ښې او سالمې ښوونې اوروزنې، اخلاقي او فکري پرمختیا، د هغوی د تخیل د غښتلتیا، د ماشومانو د استعدادونو د غوړېدا او د مهارتونو د پیاوړتیا په منظور، لیکل شوي او چاپ شوي دي. ددې په اړخ کې، د ( مصور) په نام، د کوچنیانوادبیاتو په برخه کې، یوه مسلکي مجله هم، په هرو درېو میاشتو کې، په منظمه توګه چاپېږي. د ډېرې خوشحالۍ خبره ده چې، موږ اوس یو په پښتو کې، د کوچنیانو ادبیاتو په باب، د ادبي ټولنو او د شاعرانو او لیکوالو له خوا، د انفرادي او ځاني هلوځلو په پایله کې، تر۲۰۰  عنوانه، زیات آثار لرو. څومره به ښه وي چې، هر لیکوال، زما په شمول، د ماشوم د ادبیاتو کار، د خپل ادبي کار یوه برخه وګرځوي، نو بیا به په دې برخه کې، د یوه ستر بدلون شاهدان واوسو. په دې ډول، زموږ د اوسنیو ادبیاتو، دغه کمزوری اړخ، را اوچت او غوړېدی شي. موږ په ډاګه دا خبره کړو چې، بل هېڅ بنسټ، ادبي ټولنې او دولتې ادارې، د مصور خپرندوی بنسټ په ډول، د کوچنیانو ادبیاتو په برخه کې، نه دومره کلکه پاملرنه کړې او نه ددې بنسټ په شان، په دې برخه کې، دومره بنسټیزې او اساسي لاسته راوړنې لري. همدغه بنسټ، په ۱۳۸۷ کال کې، د ماشوم ادبیاتو سیمینار جوړ کړ. د سیمینار برخه والو، ګڼ شمېر لیکوال، د کوچنیانو ادبیاتو په اړه، د یو څه لیکلو ته وهڅول، هغوی ته یې د کوچنیانو ادبیاتو لارې چارې ور وښودې. په دې ډول، یو شمېر هغه لیکوال چې، پخوا یې، په دې برخه کې قلم نه وو کښ کړی او ان یوه کرښه یې هم نه وه لیکلې، نن ورځ په دغه لوري، په ډېرې مینې او زیاتیدونکي شوق سره روان دي او دا د ډېرې خوشحالۍ خبره ده. ددغه بنسټ له لوري، دغه چاپ شوي آثار، په اختصاصي توګه، د کوچنیانو لپاره دي او د کوچنیانو ادبیاتو د تخنیکونو په پام کې نیولو سره چاپ شوي دي. په دغو کتابونو کې، دماشومانو اړتیاوې او ضرورتونه، لکه لمر روښانه دي او په دې برخه کې،ګډوډي نه لیدله کېږي. دا ټول کتابونه، د وړو له ذوق سره برابر، په ښه کاغذ، رنګه او انځوریز چاپ شوي دي. دغو کتابونو، اوس ګڼ شمېر مینه وال پیدا کړي دي او دا زموږ د ادبیاتو په تاریخ کې، لومړی ځل دی چې، یو نوی جوړ شوی بنسټ، په دې برخه کې، د لیکوالو دومره لوی شمېر ورجذب کړی دی او دا ټول، اوس د کوچنیانو ادبیاتو متخصصین دي. دې بنسټ، څو واري، د کوچنیانو ادبیاتو د تخنیکونو د زده کړې لپاره، ورکشاپونه جوړ کړي، لیکوال او شاعران یې، د کوچنیانو ادبیاتو په ځانګړتیاوو او تخنیکونو پوهولي او د هغو د مسلکي پوهې په برخه کې یې، ډېر کامیاب زیار ایستلی دی. دا چې، موږ مخکې د کوچنیانو ادبیاتو په برخه کې، د ګوتو په شمېر آثار لرل، ددې یو بنسټیز سبب دا وو چې، زموږ ډېری لیکوال، د ماشوم ادبیاتو له تخنیکونو سره نه وو بلد. مصور خپرندوی بنسټ، په ژوره توګه، دغه نیمګړتیا احساس کړه او د هغې د له منځه وړلو لپاره یې، په یو لړ نوښتونو او داسې عملي کارونو باندې لاس پورې کړچې، اغېزناکې او مثمرې پایلې یې، په ارمغان راوړي.

 څرنګه چې، هره مور د خپل کوچني په برخه کې نیمه ډاکتره وي او هر کوچنی، لا د مور په نس کې، د خپلې مور له غږ سره بلدېږي او د هغې د غږ په اورېدو سره، د سکون او ډاډ احساس کوي، هغه پېژني او له هغه نه خوند اخلي، نو که زموږ مېرمنې لیکوالې، پېغلې،تنکی او زلمکی نسل، په دې برخه کې، ځانګړی پام وکړي، زموږ اوسنۍ لاسته راوړنې به، څو چنده زیاتې شي. موږ په دې اړه، مېرمن ادبي ـ کلتوري بهیر ته وړاندیز کوو او د هغوکلکه پاملرنه غواړو. څرنګ چې، کوچنیان دپلار په پرتله، له مور سره ډېرې اړیکې لري او تل په تماس کې وي، نو ځکه هره مور خپل کوچنی تر پلار ښه پېژني او دهغه له ذاتي ځانګړتیاوو او فطري عادتونو سره، ډېره اشنا وي. د مور له خوا، کوچني ته ویل شوې کیسې، کوچنیان ښې او په زیاتېدونکې مینې سره اوري او په ډېره ښه توګه یې، په ذهنونو کې کېني. نو دا به تر ښو ښه خبره وي چې، زموږ خویندې لیکوالې، په دغه ډېره مهمه، زیاته ارزښتناکه او د ادبیاتو په ډېره تنکۍ او ورېښمینه لاره باندې، خپل ادبي مزل پیل کړي.

تاسې پوهېږۍ چې، زموږ کوچنیان د ویلو لپاره ډېرې خبرې لري، مګر هغوی د بیان آزادي نه لري اوتل د لویانو په مخکې پټه خوله ناست او تر یوه سخت روحي فشار لاندې شپې او ورځې سبا کوي. د ادبیاتو له زېږېدو مخکې، هغوی باید، زموږ په افغاني ټولنه کې د خبرو کولو حق ولري. زموږ کوچنیان، اوس هم په مازي خبره، درنې څپېړې خوري او تر سخت جسمي او فزیکي فشار لاندې ژوند کوي. موږ څنګه کولی شو، هغوی له دغو درنو څپېړو او زبون حالت، روحي او فزیکي فشار، رټنې او تهدید نه وژغورو؟!

کوچنیان زموږ د افغاني ټولنې تنکي ګلان او زموږ د چاپیریال له پېښو سره نابلده دي. دوی ددې نړۍ د هر څه په اړه، له لویانونه پوښتنې کوي اوموږ ته په کار ده چې، په ورین تندي او خوږه خوله ځواب ورکړو. دوی کمزوري بدنونه لري، بې تجربې انسانان دي او سخت مرستې ته اړ دي. موږ باید خپلې مرستې او معلوماتونه، له دوی نه، و نه سپموو. څومره به ښه وي چې، ټول لیکوال او شاعران، د ماشوم د ادبیاتو کار، د خپل ادبي کار یوه برخه وګرځوي. دغه ادبیات باید هدفمند، ښوونیزاو روزنیزوي او دکوچنیانو له ذوق سره برابروي. په هغو کې له هره پلوه، د کوچني د ژبې، شخصیت او خیالاتوخیال ساتل شوی وي. د ادبیاتو دغه برخه، ډېره کمزورې او کلکه پاملرنه غواړي. کوچنیانو ته، تر ټولو ښه آثار، زیاتره تر ټولو ښه او پوه لیکوالو لیکلی دي. دغه ادبیات، د دوی د شخصیت په بدلولو او وده کې ځانګړی رول لري او د کوچنیانو نړۍ بدلولی شي. د هغوی ویده احساسات را پارولی او ویښولی شي او له چاپیریال سره، د هغوی منطقي اړیکه ټینګولی شي. ادبیات د کوچنیانو یو سخت ضرورت دی. له کوچنیانو سره مینه، زموږ د هېواد له راتلونکې سره مینه او د سبا ورځې ادبیاتو ته کلکه پاملرنه ده. نور پدې برخه کې، بې پروایي نه ده په کار. سراج الاطفال، د کمکیانو انیس، لمر، کهول، ژوندون ،اکوبکواو تربیت مجلو اوبیا په ځانګړې توګه، مصور خپرندوی بنسټ، په دې برخه کې خپله خپله اغیزه لرلې ده.

موږ باید خپل کوچنیان ډلبندي کړو. تي خوریو کوچنیانو ته بې درېغه مینه ورکړو، وې نازوواو په خپلو کورنیو کې، د هغوی د روغتیا، خوراک او ارام چاپیریال خیال وساتو. د کوچنیانو ادبیاتویو شمېرماهرین اومتخصصین په دې نظر دي چې: « کوچنیان د زېږېدو له ورځي کتاب ته اړتیا لري! » له دووکلونو نه وروسته، تر اووکلونو پورې، هغوی د بېلا بېلو رنګونو او انځورونو له لارې، له ژوندانه سره بلد کړواو له اووه کلونو نه وروسته، تر دوولسو کلونو پورې، دوی ته کیسې ورواچوواو په خپلواسلامي او ملي ارزښتونواو ویاړونو یې وپوهوو. له دوولسو کلو نه وروسته، تر اتلسو کلونو پورې، د ژوندانه په هره برخه کې، هغوی نوښت ته وهڅوو. د زده کړې په اهمیت یې وپوهوواو ددوی په ژوندانه کې، د هغې کلکه اړتیا ورته بیان کړو. د ادبي آثارو د تخلیق په لارو چارو یې وپوهوو، ترانې ورته ولیکو، دوی ته یې ولولو، په دوی یې ولولو، د ماشومانو لپاره په خپله، فلمونه تولید کړواو په دوی یې نندارې وکړو.  دوی یو څه لیکلو ته تشویق کړو، د لیکنې لومړنۍ لارې چارې او اصول ور وښیوو،  په مینې اوهدفمندۍ سره یې، وهڅوواو د مطبوعاتو له نړۍ سره یې، همیشنۍ اړیکې ټینګې کړو. کوچنیان د لویانو لپاره د تخلیق شویو ادبیاتو، د زغم توان نه لري. د کوچنیانو ادبیات باید ، د دوی د سواد له کچې سره سم وي. دغه ادبیات باید په دوی کې هنرمندان را پیدا، هغوی کار او ژوند ته وهڅوي او په هره برخه کې، د هغوی د احساساتو او کوچنیو تجربو خیال وساتل شي. ځکه کمکیان زموږ د ګران هېواد راتلونکې معماران، ددې هېواد اصلي خاوندان او د را تلونکي انسان پلرونه او میندې دي.

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان قلم ټولنې، د روان (۱۳۹۱) کال، د غوایي میاشتې په ۴ نېټه، د دوشنبې په ورځ، ددغې ادبي ټولنې په سالون کې، د ښاغلي سیدعبدالله هاشمي (په پښتو ادب کې د شعر ډولونه) کتاب، د مخ کتنې غونډه وکړه. دا غونډه چې، د پرله پسې باران د اورښت له امله، ددغې ادبي ټولنې په سالون کې جوړه شوې وه، په پیل کې، ډاکترالیاس وقاص، د وروستي آسماني کتاب قرآن مجید یو څو مبارک آیتونه تلاوت کړل او د غونډې د برخه والو آرواګانې یې، ددغه سپېڅلي الهي کلام، په تلاوت سره خوشحاله او تازه کړې. بیا علم ګل سحر پرانستونکې وینا وکړه او دغه اثر یې، یو ډېرښه کتاب وباله. له هغه وروسته، سید فخرالدین هاشمي،  ددغه لیکوال دغه علمي زیار وستایه، محمد نواز حقیقت سانین، آفرین او شاباس ور ته وویه او الحاج ډاکتر نعمت الله پرګنیز، د کتاب چاپ، ډېره مبارکي ور ته وویله. ټولو په وار سره خبرې وکړې او پرګنیز صاحب ،یو شعر هم وویه. په دغه ادبي غونډه کې، ددغه ارزښتناک کتاب چاپ، د لیکوال د نورې هڅوونې اوتشویق په منظور، ښه وستایل شو او لیکوال ته یې، په درنو ټکیو مبارکي ورکړه. سید عبدالله هاشمي، له دوی ټولو نه د زړه له کومې مننه وکړه او په دغه ادبي غونډه کې، د پښتو ادب دخدمت په برخه کې، خپله ژمنه بیا تازه کړه. سید عبدالله هاشمي، د بامیانوولایت لومړی لیکوال دی چې، په پښتو ژبه یې، داسې ګټور اثر لیکلی دی. پښتو دده د مسلک ژبه ده اود مسلک پالنه، دغه وړ، مسلکي پوهه او د زړه له کومې پالندره غواړي.

ددغه کتاب له لیکلو نه مخکې مې، دوه  تنه شاعران او لیکوال پېژندل چې، هاشمي تخلص یې کاوه. یویې څېړنوال سید محی الدین هاشمي نومېږي او بل هم، د سید فخرالدین هاشمي په نامه یادېږي، مګر خبره په دې ځای نه خلاصېږي، موږ یو بل تکړه او زیارکښ ځوان لیکوال، د سید عبدالله هاشمي په نامه هم لروچې، په پښتو ژبه یې ښکلي آثار لیکلي دي او دا دی لومړنی کتاب یې، چاپ شوی دی. یوازې دومره خبره ده چې، د لومړیو دوو هاشمیانو، پښتو مورنۍ ژبه ده، مګر د درېم هاشمي، پښتو مورنۍ ژبه نه، بلکې دده د مسلک ژبه ده اودا ژبه، مسلکي لیکوال او مسلکي پوهې ته سخت ضرورت لري. مسلک هم، د علم او ادب په نړۍ کې، د ناموس حیثیت لري او په هماغه کچه، پاملرنه، خدمت او پالندره غواړي.

هغه خوږه پښتو چې، زموږ نیکونو او پلرونو، نه یوازې ویله ، بلکې فکر یې هم پرې کاوه، ګران سید عبدالله هاشمي، همدغه ورېښمینه او پسته ژبه، د پوهنتوني زده کړو په دوران کې، په شعوري او آګاهانه توګه، خپل مسلک وګرځوله او ددغې مظلومې ژبې خدمت ته یې ملا وتړله. دی پوهېږي چې، پښتو تش د لفظونوټولګه نه ده، بلکې پدې ژبه کې یو لړ ځانګړي ارزښتونه نغښتي دي او همدغه ارزښتونه، نه یوازې باید ورک او مړه نه شي، بلکې نور هم بډای اووپالل شي. ما چې دده دا کتاب ولوست، د پښتو ژبې په اړه یې، زما ډېرو اندېښنو ته، اورور ته کړاو د پښتو ژبې د را تلونکې لپاره، نورهم ډېر هیله من شوم. پوره باور دی چې، په نژدې راتلونکې کې به، د پښتو ژبې د ویلواو لیکلومختلفې سیمې او ساحې، نورې هم پراخې شي اوهر لور ته به، پښتوادبیات، خپل ورېښمین وزرونه وغوړوي.

زموږ هدف، په ګران افغانستان کې، د علم او ادب بډاینه او غنامندي ده. دا بډاینه اوښیرازي، څوک په یوه لار او څوک په بله لار سره کوي. هدف یواو لارې چارې ډېرې دي. په دغه موضوع کې چې، قدرمن هاشمي صاحب د څېړنې لپاره ټاکلې ده، د هغې د تحقیق لپاره یې، ټولې هغه لارې چارې او وسایل په پام کې نیولي دي، کوم چې، د دغې موضوع د څېړنې په برخه کې ضروري وو. پدې وړ، دا یوه منظمه، روښانه او میتودیکه څېړنه ده. هدفمنده، ښوونیزه او ګټوره څېړل شوې، له اخباري لیکنو نه یې، سویه اوچته ده.

زه درانه هاشمي صاحب ته، ددې ارزښتناک اثرد چاپ له امله، ډېره مبارکي وایم او د پښتو په عمومیت، وده او پراختیا کې یې، دغه خدمت ستایم.

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان قلم ټولنې، د هېواد د لوی عالم پروفیسور استاد علي احمد جلالي، د نوي چاپ شوي کتاب( د خوشحال خان خټک د عصر او چاپیریال پوځي څېړنه ) په نامه، د روان کال (۱۳۹۱)، د وري میاشتې په۱۳ نېټه، د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت، د نړیوالو کنفرانسونو په تالار کې، د مخ کتنې په منظور، یوه پرتمینه غونډه جوړه کړې وه.

د غونډې په پیل کې، اسدالله ساحل د قرآن کریم یوڅو مبارک آیتونه تلاوت کړل، بیا الحاج محمد حسن حسام، د افغانستان قلم ټولنې په استازیتوب، د غونډې ګډون کوونکو ته ښه راغلاست وویه او ددغه کتاب مخ یې، د غونډې درنو برخه والو ته ورښکاره کړ. ورپسې لیکوال او ژورنالیست حسن ولسمل ددغې غونډې لومړی ویناوال و، له هغه وروسته، د کابل پوهنتون استاد او د خوشحال پېژندنې د مضمون برحال مدرس محمد اسمعیل یون، پدې اړه، خپله درنه مقاله واوروله، د جواهر لعل نهرو پوهنتون استاد خالق رشید، د علومواکاډمي سلاکار استاد حبیب الله رفیع، د علومو اکاډمي د سیمه ییزو مطالعاتو رئیس عبدالغور لېوال هم ښې خبرې وکړې. د غونډې په پای کې، پروفیسور استاد علي احمد جلالي وینا وکړه او په خپله وینا کې یې، د افغانستان قلم ټولنې نه، ددغه کتاب د چاپ له امله، مننه وکړه اوورسره یې، دغې تاریخي غونډې ته، د درنو پوهانو د راتګ له امله، کورودانی وویه. استاد جلالي، نوي نسل ته هغه خبرې وکړې، کومې چې، ارواښاد استاد علامه پوهاند عبدالحی حبیبي ده ته کړې وې ـ موږ به د سپوږمۍرڼا ته کتاب کوت او د کتابونو د میندلو او پیداکولو لپاره به مو ،یوه او بل لور ته سفرونه کول، مګر اوسنی نسل دومره کار نه دی کړی او پدې د انتقاد وړ دی چې، له اوسنیو شته امکاناتو نه یې، ډېره استفاده نه ده کړې او باید له دغو امکاناتو نه، لازمه ګټه واخلي. نن سبا، د انترنټ په شمول، ډېر امکانات، د دوی په اختیار کې دي!

استاد دا هم و ویل چې:

 په دې برخه کې ډېرې څېړنې ته اړتیا ده او په تحقیق کې دوه شیه ډېر ضرور دي:  لومړی دا چې، حقایق څنګه له افسانې نه را جلا شي اودویم دا چې، بیا دا حقایق، څنګه تحلیل او وارزول شي !

بله خبره دا ده چې، ستراتیژي، بې له تکتیک نه، د بري خواته ډېره اوږده لاره ده او تکتیک بې له ستراتیژي نه، وروستی شورماشور دی!

استاد جلالي دا هم وویل، که ددغو درنو پوهانو دغه لیکنې چې، په دغه برخه کې واورولې، له دغه کتاب سره یو ځای چاپ شي، دا به ډېرښه کاروي !

ټولو ویناوالو ددغه ډېر ارزښتمن کتاب چاپ وستایه او له لیکوال نه یې، دا هیله وکړه چې، جلالي صاحب دې، په دې برخه کې، خپلې لیکنې نورې هم پراخې کړې. دده آثار او لیکنې، په افغانستان کې، ډېر مینه وال لري!

د( زموږ کلی) کتاب ځوان لیکوال محمد مزمل هوتک، خپل یو نوی چاپ شوی اثر، محترم جلالي صاحب  ته د سوغات په توګه ورکړ.

په دغه غونډه کې ډېر سکون و او د غونډې ټولو برخه والو، دا تاریخي غونډه ،یوه متن لرونکې غونډه وبلله، چې په یوه اساسي موضوع باندې نیول شوې وه.

استاد جلالي، د افغانستان د اردو یوازینی ارکان حرب دی چې، په ډېر کم عمر کې یې، د انګلستان له (رویال پوهنتون) نه، ارکان حربي اخیستې ده. ددې تر څنګ چې، جلالي صاحب، یو پوځي صاحب منصب دی، د هېواد پیاوړي لیکوال، ادیب، تاریخ پوه او نومیالی سیاسي شخصیت دی چې، په لس ګونو کتابونه او علمي مقالې یې لیکلې دي او د نړۍ د ډېرو معتبرو ادارو، مجلو او مرکزونو له لارې خپرې شوې هم دي.

د استاد جلالي ډېر مهم او لومړی اثر، د افغانستان د اردو تاریخ دی چې ( تاریخ مختصر افغانستان ازنگاه عسکری ) نومېږي او دا کتاب، په۱۹۶۷ کال کې، یانې له نن نه ۴۵ کاله پخوا، په دوو ټوکونو کې چاپ شوی دی او ټول کتاب ۱۱۰۰مخونه دی. استاد په همغه وخت کې، لومړی بریدمن و. په دغه اثر باندې، لوی استاد علامه پوهاند عبدالحی حبیبي سریزه لیکلې ده. دده بل اثر( د افغانستان د تاریخ پاڼې ) دی، چې د ۱۹۷۵ ـ ۱۹۹۶ کلونو  تر منځ، د۱۵۰  رادیوي پروګرامونو ټولګه ده. دده بل مهم اثر (د جنګ او د یپلوماسي ) په نامه دی او دا کتاب یې، د۱۹۷۴- ۱۹۷۸ـ کلونو تر منځ، په دوولسو څپرکیو کې، په ۴۵۰ مخونو کې چاپ شوی دی. د جلالي صاحب تر ټولو مهم بل اثر، په انګلیسي ژبه (د غره له هغې خوا ) په نامه دی چې، په۱۹۹۸ ز.کال کې، په امریکا کې چاپ شوی دی او وروسته په نورو ژبو باندې هم ترجمه شوی دی. په امریکا او اروپا کې، پنځو مختلفو ادارو خپور کړی دی او تر اوسه پورې، ددې کتاب کابو یو میلیون ټوکه چاپ شوي دي. دا کتاب، په دري ژباړل شوی او په پښتو ژبه باندې هم، باید ترجمه شي. همدارنګه، کله چې، جلالي صاحب، د کابل په حربي پوهنتون، د افسرانو په عالي کورس او د افغانستان د باندنیو چارو په وزارت کې، د دیپلوماسي څانګې استاد و، درسي کتابونه او مقالې یې لیکلې دي. همداراز، د میوند په جنګ باندې یې، په انګریزې ژبه، یوه ډېره مهمه مقاله لیکلې ده او دا یې روښانه کړې ده چې،  په دغه جګړه کې، څنګه وسلې استعمال شوې او دا جنګ، د انګریزانو په وړاندې یوملي جنګ و او د افغانستان ټولو قومونو برخه پکې درلوده او جلا جلا کنډکونه یې هم، معلوم وو. ده دا ثابته کړې ده چې، دا یو منظم، هېوادنی جنګ و، نه ایله جاري، چې په روایتي شکل باندې را نقل شوی دی.

لنډه دا چې، دده د چاپ شویوآثارو او مقالو شمېر ډېر اوږد دی او نژدې یو تیا (۸۱) ته یې شمېر رسېږي. ددغو ټولو آثارو او مقالو نومونه د Ahmad. Jalali Biographic Data) اAli) جلالي صاحب په پښتو، دري، انګلیسي، کې را وړل شوي دي. فرانسوي، روسي او ترکي ژبو باندې پوهېږي او په ټولو دغو ژبو باندې، لیکنه او روانې خبرې کولی شي. هغه د یوې محترمې علمي کورنۍ غړی دی، دده قدرمن پلار هم شاعر او لیکوال و او دی د هغه د شعرونو راټولوونکی هم دی. نور وروڼه او کورنۍ یې هم، د علم او ادب رښتیني خدمتګاران دي!

تاسې ته په ډير درناوي بلنه درکوو چې د لړم د مياشتې په ۱۳۹۰/۵ نيټه د پنجشنبې په ورځ د ماڅپښين په دريو بجو د د پښتو او ګواري ژبو د نوميالي شاعر او ليکوال محترم الحاج محمد نواز حقيقت سانین د نوي چاپ شوي کتاب د مخ‌کتنې په هغه غونډه‌کې ګډون وکړئ، چې له‌دې امله، د افغانستان د قلم ټولنې په ودانۍ‌کې جوړه شوېده.

پته: قلعه فتح‌الله څلورم سړک، د جومات کوڅه

وخت: پنجشنبيې ۱۳۹۰/۸/۵ نيټه ماڅپښين ۲ بجې

په درناوی

د افغانستان قلم ټولنې مشرتابه پلاوی

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان قلم ټولنې د ښاغلي شاه محمود میاخېل د نوي چاپ شوي کتاب (د کورنیو چارو وزارت لاسته راوړنې او خنډونه) په نامه، ددغې ټولنې په ودانۍ کې، د۱۳۹۰ ﻫ . ل. کال، د تلې میاشتې په ۱۶مه نېټه، د شنبې په ورځ، یوه پرتمینه ادبي غونډه جوړه کړې وه. غونډه د مزمل هوتک له خوا، د قرآن کریم دیو څو مبارکو آیتونو په تلاوت سره پیل شوه. الحاج محمدحسن حسام، د غونډې برخه والو ته ښه راغلاست وویه او سیدفخرالدین هاشمي، ددغه کتاب مخ، د غونډې برخه والو ته ور ښکاره کړ.

د کورنیو چارو وزارت پخواني وزیرپروفیسوراستاد علي احمد جلالي، استاد حبیب الله رفیع، استاد اسدالله غضنفر، پوهندوی غلام نبي فراهي، عبدالغفور لېوال او شاه محمود میاخېل علمي ویناوې وکړې او ډاکتر اکبر اکبر، دغه غونډه مثبته وارزوله.

د غونډې په پای کې، خوږ ژبي سندر غاړي سردارسعید جان، په زړه پورې سندرې وویلې. شاه محمود میاخېل له دغه اثر پرته د (بېړنۍ لویه جرګه) او (د واقعیتونو په بهیر کې) په نامه، دوه نور چاپ آثار هم لري. دغه نوی اثر یې، درېم چاپ اثر دی. په انګلیسې ژبه هم، یو شمېرچاپ شوې مقالې لري، کېدی شي په راتلونکې کې د ټولګې په بڼه چاپ شي. شاه محمود میاخېل په اداره او منجمنت کې ماستري لري. د امریکا د درېو پوهنتونونو ستنفود، هارورد او نشنل پوهنتونونوفیلوشپونه لري. دده زیاتره لیکنې د ادارې، اقتصادي، سیاسي او امنیتي مساءلو په برخه کې دي. د کورنیو چارو وزارت پخوانی اداري معین او اوس، په افغانستان کې د متحده ایالاتو د سولې انستیتوت مشر دی. د میاخېل صاحب په دغه نوي اثر باندې، استاد علي احمد جلالي، په خپل پیاوړي قلم باندې سریزه کښلې او په دې وړ، ددې کتاب ارزښت ډېر شوی دی. ددغې سریزې په یوه برخه کې داسې لیکل شوي دي :

«سخت کلونه وو. ستونزې پریمانه او زورواکان بیباکه او خپل سري وو. محلي ټوپکسالاران د مرکزي دولت د اوامرو منلو ته زړه نازړه وو او ملیشیانوته د قانون ماتول نصوار هم نه وو. امکانات محدود او سیاسي ملاتړ نیمګړی و. په دغو سختو شرایطو کې، د کورنیو چارو وزارت په عین وخت کې په تش لاس په څو جبهو کې مبارزه کوله، تر څو په هېواد کې د امنیتي ځواکونو اساس کېږدي، سالمې محلې ادارې رامنځته کړي او زورور د قانون تابع وګرزوي. په هغه وخت کې، د کورنیو چارو وزارت آجراآت او لاسته راوړنې، ښایي د همدې شرایطو په نظر کې نیولو سره وارزول شي. ددغو اجراآتو یو شمېر نمونې چې، په ګزارشي ډول لیکل شوې، د میاخېل صاحب په دې کتاب کې وړاندې شوې دي او د هغو په باب قضاوت به لوستونکي پخپله وکړي.»

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان قلم ټولنې، د هېواد د پیاوړي لیکوال شهید نور محمد غمجن تمیل د زوکړې ۶۴ کلیزه ولمانځله

د افغانستان قلم ټولنې په نوښت (ابتکار)، (د غبرګولي له ۲۴ نه د غبرګولي تر ۲۴ پورې)  په نامه، دهېواد د پیاوړي لیکوال شهید نور محمد غمجن تمیل د زوکړې ۶۴ کلیزه، ددغې ادبي ټولنې په ودانۍ کې، د یوې پرتمینې ادبي غونډې په ترڅ کې ولمانځل شوه. په هغه غونډه کې چې، له دې امله، د دغې ادبي ټولنې په سالون کې جوړه شوې وه، د هېواد ګڼ شمېر شاعرانو او لیکوالو، په کابل کې د پشه یي قوم د شورا مشرانو او غړواو د استاد نور محمد غمجن تمیل د درنې کورنۍغړو، ګډون کړی وو.

د غونډې په سر کې، مولوي لعل محمد نعماني د قرآن مجید یو څو مبارک آیتونه تلاوت کړل. ما د قلم ادبي ټولنې په استازیتوب، راغلو ښاغلو او اغلو برخه والو ته، ددغې وتلې ادبي څېرې، په ادبي غونډه کې، ددوی د کارنده او فعال ګډون له امله، ښه راغلاست، کورودانی او تود هرکلی وویه او د استاد غمجن د ادبي غورزو پرزو په بېلا بېلو اړخونو او ابعادو باندې مې، یوه لنډکۍ وینا هم وکړه.  بیا د پشه یي قوم د مرکزي شورا سرپرست ملنګ بلاغ، مسجدي مالیار، غلام محمد عالمیار، شیرالله جبارخیل، محمدزمان کلماني، محمدقسیم سنجاني، سیف الرحمن کوهي، څېړنوال عبدالمالک لاموال، افضل زاده، ډاکتر هدایت الله تمیل شعرونه، ویناوې او مقالې ولوستلې او مولوي محمد عمر شریفي د غونډې په پای کې دعایه ولوستله. په دغه غونډه کې، له ما پرته، نورو ټولو برخه والو په پشه یي ژبه خبرې، شعرونه او مقالې واورولې. د استاد ډاکتر زوی، له محمد زمان کلماني او د افغانستان قلم ټولنې نه ، د زړه که کومي مننه وکړه چې، تر اوسه پورې یې، دوه ځلې د استاد نورمحمد غمجن تمیل یاد، په دغه ادبي ټولنه کې تازه کړی دی.

د افغانستان د قلم ټولنې اعلامیه

کابل ـ ۱۳۸۹ لمریز کال، د مرغومې ۳۰ مه نېټه

د افغانستان د قلم ټولنه چې، د هېواد د لیکوالو، شاعرانو او ټولو قلموالو خپلواکه او ناپیېلې ادبي ټولنه ده، د ایران د تروریستي رژیم (د لیکوال او ژورنالیست د خپلوڅرګندونوپر بنسټ) له خوا، د لیکوال او ژورنالیست رزاق مامون په مخ او لاسونوباندې، د تیزابو شیندل، یو غیراسلامي او نا انساني عمل دی، په کلکه سره غندي. دغه ناروا عمل د هېواد، خلکواو فرهنګ پرخلاف د هغې سلسلې یوه کړۍ ده ، کومه چې، له څه مودې نه را پدیخوا،د خپلواکو او آزادو رسنیواو د هغوی د چلوونکواو په ټولیز ډول د لیکوالو او خبریالا نو پرضد را روانه ده.

تاسې ولیدل چې، څه وخت مخکې، د (سرنوشت) ورځپاڼې مسوول مدیر د یوه رپوټ په خپرولو سره، د زندان تورې خونې ته ولېږل شواو دا ده اوس، د رزاق مامون په څېره باندې، نا پېژندویه کسانو تیزاب وشیندل. دغه او دې ته ورته عملونه، د ټولو لیکوالو اوفرهنګپالو لپاره خطرناک دي او ددوی په ادبي او فرهنګي هلوځلو باندې ناوړه اغیزه کوي. موږ په جګړه کې په ښکېلو خواوو غږ کوو چې، د رسنیو، لیکوالو، شاعرانو، ژورنالیستانواو ټولو فرهنګپانو په اړه دې له داسې کرغیړنو عملونو نه لاس واخلي، تر څو موږ په آزاده فضا کې، خپل کړېدلي ولس ته د رښتیا ویلو جوګه شو.

د افغانستان د قلم ټولنه، په داسې حال کې چې، ښاغلي مامون ته د لوی خدای(ج) له دربار نه د روغتیا هیله کوي، یو وار بیا ،په هېواد کې، له ټولو لیکوالو او شاعرانو نه خپله ننګه او ملاتړ څرګندوي او په حکومت باندې دا غږکوي چې، په دغو ترخو شېبو کې، د قلم د حرمت اوسپېڅلتیا په خاطر، د ټولو فرهنګیانو ډاده امنیت تامین کړي اوددغې ناوړه پېښې عاملین په کلکه سره  تعقیب کړي.

په درناوي

د افغانستان د قلم ټولنې د مشرتابه پلاوی

د څېړندوی محمد نبي صلاحي رپوټ

د افغانستان د قلم ټولنې د روان کال  ۱۳۸۹لمریز د مرغومې )جدې) د میاشتې په ۱۶نېټه، د پنجشنبې په ورځ، د دغې ټولنې په ودانۍ کې،«دختیځ فکرونه» تر نامه لاندې، د معیاري ترجمې خاوند، الحاج څېړنوال مولوي زین‌الله منلي، د ادبي خدمتونو د درناوي په ویاړ، یوه پرتمینه ادبي غونډه جوړه کړې وه. په لومړ‎ي سر کې، دا غونډه، د الحاج تاج محمد یاري له‌خوا، د قرآن کریم د یو څو مبارکو آیتونو په تلاوت سره پيل شوه. د غونډې په پیل کې، د قلم ټولنې رئیس سید فخرالدین هاشمي پرانستونکې وینا وکړه. له هغه وروسته استاد اسدالله غضنفر د مترجم د ژباړې پر کیفیت او سبکي ځانګړتیاوو په برخه کې، یوه علمي وینا وکړه او د مشر منلي صاحب نثریې، لکه شیشه یو شفاف نثر وباله. بیا د مولانا منلي ادیب او شاعر زوی نجیب منلي، په یوه نوښتګرانه انداز، د خپل پلار لنډه پېژندنه وړاندې کړه، چې د ده دغه طرز، د غونډې د برخه والود زیاتې پاملرنې او ستاینې وړوګرځېده. ورپسې څېړنپوه عبدالله بختانی خدمتګاریوه علمي وینا وکړه اومولانا ته یې، د ترجمې پهلوان [د ژباړې اتل] لقب ورکړ، چې د غونډې د ګډون‌کوونکو له‌خوا تایید او تصدیق شو. استاد بختاني یو شمر کتابونه، مشر منلی صاحب ته د سوغات په توګه هم ورکړل. بیا خان محمد یو شوقي شعر ولوست. له هغه وروسته، استاد حبیب‌الله رفیع د مولانا د (کلیله او دمنه) له عربي نه په پښتو ژباړه، په شپږ واري د دغه اثر ژباړه کې، تر ټولو غوره ترجمه وبلله. بیا استاد نجیب منلي، د مولوي زین‌الله منلي یوپخوانی شعر، په ډېر ښکلی انداز باندې ولوست او ورپسې، د پکتیا ولایت دزرمت ولسوالي، په باتور ښوونځي کې، د مولانا یوه شاګرد جنرال فقیرمحمد فقیر، د استاد یو څوخاطرې بیان کړې. په پای کې، مولوی زین‌الله منلي صاحب خبرې وکړې، د افغانستان د قلم له ټولنې او ما نه‌یې، د زړه له کومې مننه وکړه اود غونډې ټولو ګډون‌کوونکو ته‌یې، کورودانی وویه.

استاد زین‎الله منلی، د ښوونې او روزنې د ډګریو پخوانی استاد او تربختاني صاحب پوره یو کال مشر دی. ګڼ شمېر شعرونه او تیت او پرک علمي مضمونونه او مقالې لري، چې د کتابونو په بڼه چاپول یې ډېر لازمي دي او په دې برخه کې، استاد نجیب منلي ژمنه وکړه چې، دا به را ټولوي او د چاپ او خپرولو په برخه کې به یې، له یوې نه یوې لارې نه، ضرور اقدام کوي. د مشرمنلي د ژباړې درې کتابونه،، له انګلیسې په پښتو، د چینایي لیکوال هان تین (دوه منګوري) ډرامه ، له عربي په پښتو د (کلیله او دمنه) کتاب او له اردو په پښتو، د مولانا ابولکلام ازاد، (د زړه لړې) په نامه د (غبارخاطر) ژباړه ده. دا درې کتابونه د بېلابېلو سرچینو له‌لوري دویم ځل چاپ شوي او دغه ادبي غونډه، په حقیقت کې د دغو مهمو کتابونو، د مخ کتنې په منظور هم جوړه شوې وه.

کاشکې! نړیوال ادبي او جانانه شهکارونه په پښتو ژبه را ترجمه شي اوزموږ ډېر ارزښتناک آثار، د نورو د استفادې لپاره، په بهرنیو ژبو وژباړل شي او په دې ډول، زموږ د کتابونو د لوستونکو کړۍ پراخه شي. مولانا منلی له پښتواو دري پرته، په اردو، عربي او انګلیسې ژبوپوره واکمن او د دې په څنګ کې، په موضوعاتوبلد او د یوې عالي سویې او نظر خاوند استاد دی. هیله من یوچې، د ده د شعرونو، مقالواو نوروآثارو له چاپولو نه وروسته، د هغود څېړنې او ځلونې په برخه کې، یو علمي او څېړنیز سیمینار جوړ شي!

پټه دې پاتې نه وي چې، په دغه غونډه کې، نوموړي کتابونه اود افغانستان د قلم ټولنې له خوا یو شمېرنورخپاره شوي آثار، د دغې غونډې په ګډون کوونکو باندې ووېشل شول.

څېړندوی محمدنبي صلاحي

د افغانستان د قلم ټولنې د روان کال (۱۳۸۹لمریز) د تلې (میزان) د میاشتې په ۲۹ نېټه، د پنجشنبې په ورځ، د ارواښاد غلام محی الدین زرملوال یاد غونډه، «د الوتې څېرې تلپاتې څېره» تر سرلیک لاندې، د کابل ښار په کابل سبز (کابل ګرین) هوټل کې جوړه کړې وه. په دغه پرتمینه غونډه کې چې، ۱۵۰کسو پوهانو، قومي مشرانو، شاعرانو، لیکوالو او د شعر او ادب مینه والو پکې برخه اخیستې وه، د قاري عبدالجبار له خوا د عظیم الشان قرآن د یو څو مبارکو آیتونو په تلاوت سره پیل شوه، په سر کې د قلم ټولنې مشرسیدفخرالدین هاشمي پرانستونکې وینا وکړه، ورپسې څېړندوی عبدالشکور قیومي د ارواښاد غلام محی الین زرملوال لنډ ژوند لیک ولوست. بیاډاکتر محمدالله رازق دزرملوال د مړینې په مناسبت دښاغلي ډاکترنثاراحمد صمد د ډاډ ګیرنې پېغام ولوست. له هغه وروسته د ویناوولړۍ پیل شوه. په سر کې، د افغان اوونیزې مسوول مدیر ښاغلي ولسمل، د کابل پوهنتون د حقوقو پوهنځي استاد ودیرساپي، د کابل پوهنتون استاد پوهندوی نسیم ګل طوطاخیل، د حج اواوقافو وزارت مسلکي معین عبدالحکیم منیب او الحاج میراجان سحیقي ویناوې وکړې. د غونډې د خبرو له لړۍ وروسته د مقالو لوستلو لړۍ پیل شوه. څېړندوی محمدنبي صلاحي، الحاج څېړنوال نصرالله   زرمتي ، الحاج ګل محمد صالح، الحاج تاج محمدیاري (حسیر) او انجنیرعطامحمد یاري خپلې علمی او څېړنیزې مقالې ولوستلې. بیا استاد امانت خان ننګلامي یو ښکلی شعر ولوست، له هغه وروسته د ارواښاد زرملوال د کورنۍ په استازیتوب غلام یحیی زرمتي خبرې وکړې او د غونډې په پای کې،مولوي غلام حضرت لنډې خبرې اودعا وکړه.

پوهانوپه دغه پرتمینه غونډه کې ،ارواښاد غلام محی الین زرملوال ته، د سهیل ادبي ستوري لقب ور کړ. دغه لقب ارواښاد زرملوال ته د هغو قلمي او ادبي خدمتونو له امله ور کړ شو چې، د تل لپاره به زموږ د ګران هېواد د زرین تاریخ او ادبي تاریخ په سینه کې ثبتې وې. د زرملوال کارنامې ډېرې دي. نوموړی د ویښو زلمیانو د غور ځنګ فعال غړی واو له هغه وروسته یې دا کوښښ و چې، په افغانستان کې یو ملي ګوند جوړ کړي. هغه د ښکیلاک (استعمار) او زبیښاک (استثمار) ډېر لوی دښمن پاتې شوی دی. د ښوونې او روزنې سخت پلوی و، د خپلې ټولنې سموونه او اصلاح یې غوښته، ولس یې د انګورو تاکونو او د مڼو او نورو رنګارنګ میوود نیالونو ایښودلو ته ډېر تشویق او هڅاوه، ده رشوت نه خوړاو یو ملي فکر یې لاره.

ارواښاد زرملوال نه یوازې شاعر، ادیب ، بلکې یو لوی سیاست پوه او مؤرخ و. دی یو داسې لیکوال و چې، هم په سیاست او ادبیاتو پوهېده او هم په اقتصاد. هغه نه یوازې د پښتو او دري ‎ژبولیکوال و، بلکې په اردو او انګلیسې ژبو باندې هم لیکنې لري او په هغو هم د عالي لیکنې تر بریده پورې واکمن و. د خپل ۹۱ کلن ژوندانه د تنکۍ ځوانۍ له تاندو شېبو نه یې، قلم په ګوتو کې نیولی و او د خپل ویاړمن ژوندانه تر وروستۍ سلګۍ پورې یې ، هغه د خپل مسلک د سپېڅلتیا او پیاوړتیا لپاره وکاراوه. هغه په خپل درانه قلم باندې قلمي جهاد وکړاو د ګران افغانستان ،هندوستان ، کاناډا او نوروهېوادونو په مختلفو ورځپاڼو ، اوونیزو، مجلو او کتابو کې لیکنې چاپ شوې دي. ۱ـ (تهاجم مسلحانه روس‌ها بر افغانستان) یې لومړنی چاپ اثر دی.۲ـ (افغانستان در پنج قرن اخیر) کتاب باندې، له نویو زیاتونو سره انتقادی مقالې لري.۳ـ (د ویښو زلمیانومبارزه او د استبداد عکس العمل) په نامه یې بل کتاب لیکلی او هم یې۴ـ ( د قلمي جهاد د دوران اجتماعي، سیاسي، علمي، تاریخي، انتقادي، انتباهي، طراحي او هادی مقالو مجموعه) په نامه بشپړ آثار لري. یو شمېر نور آثار یې هم لیکلي ، مګر تر اوسه پورې لا چاپ شوي نه دي. په خپلواکي ، ټایمز، افغان رساله، مجاهد اولس،دعوت اخبار،آيينه افغانستان، خراسان، قلم در خدمت جهاد، لمر، افغان ملت، افغان ملي اوونیزې،ورځ او الفت مجله کې هم په بېلا بېلو موضوعګانو باندې مضمونونه او مقالې خپرې شوې دي. دا یې هم د کلام نمونه:

پروت په غېږ کې د نیستۍ وم ، خبر نه ومه له ځانه

نه نړۍ کې د هستۍ وم، نه خبر وم له جهانه

نه هم نښه د هستۍ وه، نه مې وېره له خزانه

په خواږه خوب د نیستۍ کې، هر څه هېر هلته له ما نه

توره شپه توره تیاره وه، احساس نه و هېچا کې

قدرت ولې زه را ویښ کړم، شوم د ژوند فکرو سودا کې

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان د قلم ټولنې د روان کال (۱۳۸۹ ) ل.د چنګاښ د میاشتې په ۱۷ نېټه، د پنجشنبې په ورځ، د مازدیګر په څلوروبجو، د هېواد د خوږ ژبي شاعرشمس الدین شمس د نوي چاپ شوي کتاب ( د ننګونو څلی ) مخ کتنه وکړه. په هغه غونډه کې، چې له دې امله، د قلم ادبي ټولنې د ودانۍ په انګړ کې جوړه شوې وه، د حاجي تاج محمد یاری له خوا د قرآن کریم د یو څو مبارکوآیتونو په تلاوت سره پیل شوه. د قلم ټولنې نوي ریس سید فخرالین هاشمي په دې غونډه کې پرانستونکې وینا وکړه. بیا شمس الدین شمس یو څو خبرې وکړې او یو دوه ټوټې نوي شعرونه یې هم ولوستل. ورپسې حاجي نعمت ګل پرګنیز، مؤلف عزیز تحریک په دې اړه خپلې لیکل شوې مقالې ولوستلې، استاد نورمحمد سعید، ډګروال مستقیم ، ډاکتر محب الله زغم او استاد علم ګل سحرویناوې وکړې. استاد همیشه ګل دشتي، نجیب الله آکرامي، محمد الله آرین احمدزي، تاج محمد یاري، سید فخرالین هاشمي او حامد علمي یو په بل پسې یو څو شعرونه ولوستل. په پای کې الحاج محمد حسن حسام دغه ادبي غونډه مثبته وارزوله او یو شعر یې هم ولوست.

(د ننګونو څلی ) ټول۲۵۰ مخونه لري او دا د ښاغلي شمس د شعرونو لومړۍ ټولګه ده چې، د حسام ادبي ټولنې له خوا، ددغې ټولنې د مشر په مالي لګښت باندې چاپ شوې ده. په دغه شعري ټولګه باندې د مؤلف عزیز تحریک او الحاج محمد حسن حسام دوه تقریظونه راوړل شوي او د شمس له خوا لیکل شوې سریزه هم لري . کتاب زیاتره منظوم او مقفی شعرونه لري او یو دوه آزاد نظمونه هم پکې شته. د شمس له نظمونو دا پته لګېږی چې، شاعر ښې شعري تجربې لري. په نورو شعري ښکلاوواو ارزښتونو سربیره یې، یوغټ صفت دادی چې، شاعر سپینه خبره کوي. شمس څه ښه ویلي دي:

حساب یوازې دې آشنا په خپلو مټو وکړه

په بده ورځ کې سکه ورور د سړي څنګ بدلوي

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان د قلم ټولنې د روان (  ۱۳۸۹) لمریز کال د غبرګولي د میاشتې پر۲۶ مه نېټه، د چهارشنبې د ورځي په مازدیګر، د هېواد د نومیالي لیکوال او شاعر استاد نجیب منلي د درېونویو چاپ شویو کتابونود مخ کتنې لپاره، یوه درنه ادبي غونډه جوړه کړې وه. دا درې کتابونه یو (کتاب فروش) و چې، د دري شعرونو ټولګه ده، بل په انګلیسې ژبه (د پښتو د معاصر شعر بېلګې ) اثرواو په دغه کتاب کې، د کوزې او برې پښتونخوا د یو شمېر نامتو شاعرانو د کلام نمونې، په انګریزي ژبه باندې ژباړل شوې وې او درېیم کتاب ( د افغاني شعر انځور) دی چې، په فرانسوی ژبه باندې د یو شمېر نومیالیو پښتنو او دري ژبو شاعرانو د شعرونو نمونې ترجمه او چاپ شوې دي. دا غونډه چې د پروردګارعالم (ج) په سپېڅلي نامه سره پیل شوه، د غونډې په سر کې، استاد اسدالله غضنفرد استاد منلي د نثر په ځانګړتیاوو باندې، ډېره په زړه پورې رڼا واچوله او د هغه نثر یې یو کنترول نثر وباله. ددې په څنګ کې یې دا هم ښکاره کړه چې:

«استاد منلی په نثر کې اضافی شیان نه لیکي. دده نثر وجدان ته وفاداراو د ضمیر آوازته لبیک ویونکی نثر دی. دده په لیکنو کې، عوام فریبي نشته او وروستی بری به هم، د هغو لیکوالوپه برخه وي چې، د زړه له تله یې لیکي. استاد منلی که څه هم په ډېرو ژبو پوهېږي، مګر په خپلو لیکنو کې د نورو ژبو لغتونه، نه استعمالوي.»

 ده دا هم وویل چې:

 «لغتونه لکه انسانان د غسې مري او ترټولو ښه نثر هغه دی چې، ولس یې وایی او زموږ مور او پلار پرې خبرې کوي. څرنګه چې، موږپه اکاډمیکو لیکنو کې، یوه عمومي سبک ته ضرورت لرو، نو موږ حیران وو چې، په دې برخه کې، د چا طرز انتخاب کړو. تاسې وینئ چې، زیاتره نثرونه کلیشه یی او ادبیات ځپلی دي، مګر د استاد منلي نثر ولسي ژبې ته ډېر ور نژدې دی، لوستونکی پرې پوهېږي او دده سبک یو علمي سبک دی.»

 بیا مجیب مهرداد د کتاب فروش په اثر باندې خپله مقاله واوروله. له هغه وروسته پویامک خپله مقاله وویله. دوئ په خپلو مقالو کې، نه یوازې د استاد منلي دري شعر وستایه، بلکې په ځینو برخو کې یې پرې کره کتنه هم وکړه. دوئ پر دې ټکي باندې تینګار وکړ چې:

«د استاد منلي شعر یو ډېر جدي سپین شعر دی او دده په شعر کې، د یوه مضمون روزنه کېږي.  د ښاغلي ومان نیازي له خوا ، د استاد منلي له هر دري شعر سره، د ریالیستیکو انځورونو کښنې، دا کتاب ډېر په زړه پورې کړی دی . »

بیا ګلنور بهمن او ډاکتر رودوال، د استاد منلي د فرهنګي او ادبي شخصیت په اړه یو په بل پسې ویناوې وکړې او د هغه ریالیستیک شخصیت یې وستایه. په پای کې، استاد منلي خپله وینا واوروله. هغه وویل: «کومې خبرې چې تاسې وکړې، زه پر هغو باور نه لرم. زما د شعر یوه برخه داسې ده:

ته چې سپوږمۍ ته ګوري

دلته لا لمر ولاړ دی

زما د شعر دغه کړۍ ، دافغانستان او فرانسې تر منځ درې ساعته واټن ښیي. زما په شعرونو کې، یو شمېر دغه ډول مساءلې شته. ده په خپله ویناکې، په افغانستان کې د ایراني کېدو هڅه ناکامه وبلله او پر دې یې ټینګار وکړ چې:

«د ایران اوسنی شعر کمزوری دی او اوس دوئ د شعر ښې نمونې په افغانستان کې ګوري. خدای پاک (ج) دې وکړي چې، پښتو، دري او د افغانستان نور ادبیات، د نړیوال ادب د څلي په جوړېدو کې، خپله ونډه تر سره کړي.»

استاد منلی زیاته کړه:

«پښتو ژبې ما ته احساسات را کړي، دري ژبې عقل را کړی او فرانسوی ژبې تحلیل را کړی دی!»

استاد منلی تل له فرهنګیانو سره په ورینه ټنډه باندې روغبړ کوي او هغه پرې را ټول وي. دده خوله همیشه له خندا نه ډکه وي او تندی یې ورین وي. موږ له دې نه دا الهام اخلو چې، استاد منلی لا تر اوسه پورې د افغانستان او نړۍ ادبیاتو ته هیله من دی. استاد له ادبي استعداد نه ډک شاعر او ادیب دی، تل نوې خبرې لري او سړی د ادبي جراوبحثونواو فرهنګي مساءلود ارزونې په برخه کې، دده په وینا باندې ډېر باور کولی شي.

استاد منلي په پای کې، پر دې ټکي باندې ټینګار وکړ چې:

«زه درېو شیانو ته تعهد لرم:

اـ هنر ته تعهد ۲- خپل ځان ته تعهد او۳- وسیلې ته تعهد.»

د استاد منلي ان عادی مجلس هم ، له خوند او پند نه ډک وي. څو ورځي مخکې یې په یوه ناسته کې، د خپل بچي دا خبره را ته وکړه چې:

«افغانان عجیب عادت لري،دوئ هم خبرې کوي او هم یو بل ته غوږ نه نیسي!»

دا غونډه هم ډېره بریالۍ پای ته ورسېده او د غونډې په یوه برخه کې مشاعره هم وشوه. د غونډې برخه والو، د کتابونو د مخ کتنې دغه غونډه، د استاد په ژوند د یوه علمي او ادبي سیمینار د جوړېدو لپاره، سریزه وبلله.

د څېړندوی محمدنبي صلاحي رپوټ

د افغانستان د قلم ټولنې د روان کال (۱۳۸۹ لمریز) د ثور د میاشتې په ۳۰ نېټه، د پنجشنبې په ورځ، د هېواد د فلسفي لیکوال او ناول لیکونکي محمدانور وفا سمندرد دوو نویو چاپ شویو کتابونو (په کور یو لیونی) ناول او (د غږچینه) ادبي ټوټې د مخ کتنې په منظور، د قلم ادبي ټولنې په مرکزي ودانۍ کې، یوه بله بریالۍ غونډه جوړه کړې وه. ددې غونډې ویاندې او د یو څو مبارکو آیتونو تلاوت، زما محمدنبي صلاحي له خوا تر سره شول.

حاجي محمدحسن حسام دا غونډه په رسمي توګه پرانستله، علم ګل سحر، عزیزتحریک، اجمل تورمان، جیلاني جلان او نورګل شفق خپلې مقالې او لیکنې واورولې، استاد اسمعیل اکبر وینا وکړه، سیدفخرالدین هاشمي شعر ولوست او لطیف جان سندرې وویلې.  په پای کې محمدانور وفا سمندر له ګډونوالو نه د برخې اخیستنې په منظور وینا وکړه، ټولو ته یې کورودانی وویه او ما دغه ادبی غونډه ډېره ګټوره وارزوله او د یو شمېرهغوکسانو پر حال ډېر افسوس وشو چې، ددې غونډې له ثمر نه بې برخې او محروم پاتې شول.

ټولو وینا والو د وفا په دغو دواړوآثارو کې، نوښت وستایه او وفا یې په لیکنه کې دیوه ځانګړي سبک او اسلوب خاوند وباله. ددغو دواړو کتابونو نومونه په زړه پورې دي .( په کوریولیونی) ناول د وردګو ولایت د برحال والي حاجي محمدحلیم فدایی په مالي مرسته باندې چاپ شوی دی. نورمحمد لاهو« د نویو خیالونو انځور» په نامه یو تقریظ او محمدعزیز تحریک « د سمندر په کور یو لیونی» په نامه بل تقریظ پرې کښلی دی. دواړه لیکنې خوږې او له ګرانښت او صمیمیت نه ډکې دي. ټول کتاب ۲۸۴ مخونه لري. کتاب په بیا بیا لوستلو ارزي. د وفا دویم چاپ اثر (د غږچینه ) نومېږي. دغه کتاب ادبي کړیو ستایلی او په کم وخت کې یې ،ډېر لوستونکي او مینه وال میندلی دي. دا اثر د ادبي ټوتو یوه خوندوره بېلګه ده. محمد عزیز تحریک پر دغه کتاب هم یو« پرتلیز تقریظ » لیکلی دی. دا اثر ټول ۱۲۸ مخونه لري او یو شمېر پوهان پر دې باور دي چې، ورځ په ورځ به ددې کتاب لوستونکي نورهم زیات شي. دا کتاب د حسام ادبي ټولنې له خوا چاپ شوی دی او له دې وروسته چې، « د یوازینی خدای (ج) په نامه چې، ټوله هستي یې ډېره ښکلې پیدا کړې ده »  ټولې ۱۰۲ ادبي توټې را غونډې او چاپ کړې دي. ادبي ټوټې یو وخت په هندوستان کې ډېرې ټاګور لیکلې، په پاکستان کې جبران خلیل او په نړۍ کې لامارتین او نورو لیکوالو او په ګران افغانستان کې، د محمدجان فنا، استاد عبدالرؤف بینوا او استاد ګل پاچا الفت ادبي ټوټې اوس هم ډېر مینه وال لري. خو وروسته ګڼ شمېر لیکوالو پر دې ټکي باندې ټینګار کاوه چې، تر ادبي ټوټو لنډه کیسه غوره ده او ښه به دا وي چې، لیکوال لنډې کیسې ولیکي. په دې ډول، زموږ د ګران هېواد په مطبوعاتي ډګر کې، د ادبي ټوټو د لیکلو په برخه کې، یو سکوت او خاموشي را منځ ته شوه، مګر وفا په خپل فلسفي قلم، دغه خاموشي او سکوت مات کړاو دا ټکی یې روښانه کړ چې، که لیکوال په هر ادبي فورم کې زیار وباسي، لوستونکي پیداکولی شي. ادبی ټوټې هم یو چوکاټ لري، که څه هم، دغه چوکاټ تر اوسه پورې د یوه خپلواک ادبي ژانر په توګه په رسمیت نه پېژني. ددغو دوو کتابونو د مخ کتنې ادبی غونډه بېخې یوه استثنایی غونډه وه.  فلسفه او ادب په دواړو آثاروناول او ادبی ټوټو کې، سره غاړه غړۍ شوي وو. دا ادبي غونډه، که څه هم، د افغانستان د قلم ټولنې له خوا د پرله پسې ادبي غونډو د جوړېدو په سبب، د شمېر او څومره والي له مخې وړه، مګر د څرنګوالي او کیفیت له پلوه، ډېره ګټوره او درنه وه. په غونډه کې پر دې ټکي  باندې ډېر ټینګار وشو چې، پښتوژبه د مختلفو موضوعګانو په برخه کې، لوی ظرفیت لري.